आधुनिक प्रविधिसँग राष्ट्रिय धान दिवस
१५ असार अर्थात् राष्ट्रिय धान दिवस नेपालभर विभिन्न कार्यक्रम गरी उत्साहका साथ मनाइएको छ । यस वर्ष ‘जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि’ भन्ने नारासहित २३औँ राष्ट्रिय धान दिवस मनाइएको हो । परम्परागत रूपमा हिलोमा रोपाइँ गर्दै दही–चिउरा खाने संस्कृति कायम रहँदा यसपटक कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले विशेष चर्चा पायो । ललितपुरको खुमलटारमा आयोजित मुख्य कार्यक्रममा ड्रोनमार्फत मल छर्ने तथा मेसिन प्रयोग गरेर धान रोप्ने कार्य गरिएको थियो ।
राष्ट्रिय बाली विज्ञान अनुसन्धान केन्द्र तथा बाली विकास र कृषि जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रको आयोजनामा सम्पन्न कार्यक्रममा किसान, कृषि विज्ञ, सरकारी अधिकारी तथा विभिन्न निकायका प्रतिनिधिहरू सहभागी भएका थिए । कार्यक्रममा प्रतिनिधिसभा कृषि तथा प्राकृतिक स्रोत समितिका संयोजक अशोककुमार चौधरीले खेतमा ड्रोन उडाएर मल छरेर रोपाइँ महोत्सवको उद्घाटन गरेका थिए । उद्घाटनपछि उनले कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बढाउन सके उत्पादन वृद्धि गर्न सकिने र देशलाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउन सहयोग पुग्ने बताए ।
उनले परम्परागत खेती प्रणालीसँगै समयअनुसार नयाँ प्रविधि भित्र्याउन आवश्यक रहेको धारणा राखे । अहिले कृषि क्षेत्रमा श्रमिक अभाव, उत्पादन लागत वृद्धि र खेतीप्रति युवाको घट्दो आकर्षण जस्ता चुनौती देखिएको उल्लेख गर्दै उनले यान्त्रिकीकरणले यी समस्या समाधान गर्न सहयोग पुग्ने बताए । उनका अनुसार ड्रोन, रोपाइँ मेसिन, आधुनिक सिँचाइ प्रणाली तथा उन्नत बीउको प्रयोगले उत्पादन बढाउन सकिन्छ ।
कार्यक्रममा राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य डा. देवेन्द्र गौचनले कृषि क्षेत्रमा नीतिगत सुधार मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै संरचनागत सुधार आवश्यक रहेको बताए । उनले किसान र कृषि अनुसन्धान परिषद्बीच समन्वय तथा सम्पर्कलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने धारणा राखे । बदलिँदो मौसम र जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि क्षेत्रमा नयाँ चुनौती थपिएको भन्दै उनले जलवायु अनुकूल खेती प्रणाली अपनाउनुपर्नेमा जोड दिए । उनका अनुसार पोषणयुक्त तथा उन्नत जातका धानको उत्पादन विस्तार गर्न आवश्यक छ ।
कार्यक्रममा मेसिनमार्फत गरिएको धान रोपाइँले सहभागीहरूको ध्यान आकर्षित गरेको थियो । सामान्यतया किसानले हातैले धान रोप्ने परम्परा रहँदै आएको भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा कृषि मेसिनको प्रयोग विस्तार हुँदै गएको छ । मेसिन प्रयोग गर्दा कम समयमा धेरै क्षेत्रफलमा रोपाइँ गर्न सकिने, श्रम लागत घट्ने तथा उत्पादनमा वृद्धि हुने विश्वास गरिएको छ । विशेषगरी श्रमिक अभाव भएका क्षेत्रमा यस्ता प्रविधि प्रभावकारी हुने कृषि विज्ञहरूको भनाइ छ ।
त्यस्तै, ड्रोनमार्फत खेतमा मल तथा विषादी छर्ने प्रविधिलाई पनि प्रभावकारी मानिएको छ । यसले किसानको समय बचत गर्नुका साथै खेतमा समान रूपमा मल वितरण गर्न सहयोग पुर्याउँछ । पहाडी तथा दुर्गम क्षेत्रमा समेत यस्तो प्रविधि उपयोगी बन्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा कृषि क्षेत्रमा डिजिटल तथा आधुनिक उपकरणको प्रयोग विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ ।
नेपाल कृषि प्रधान देश भएकाले धानलाई मुख्य खाद्यान्न बालीका रूपमा लिइन्छ । देशको ठूलो जनसंख्या कृषि पेशामा निर्भर रहेको छ भने अर्थतन्त्रमा पनि कृषिको महत्वपूर्ण योगदान छ । प्रत्येक वर्ष असार १५ गते राष्ट्रिय धान दिवस मनाउने परम्परा रहेको छ । यो दिन किसानहरूले खेतमा रोपाइँ गर्दै हिलो खेल्ने, गीत गाउने र दही–चिउरा खाने परम्परा कायम राख्दै आएका छन् । असार महिनामा धान रोपाइँ सुरु हुने भएकाले यो दिनलाई विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ ।तर पछिल्ला वर्षहरूमा खेतीयोग्य जमिन घट्दै जानु, युवा जनशक्ति विदेश पलायन हुनु, जलवायु परिवर्तनको असर तथा उत्पादन लागत बढ्नुजस्ता समस्याले कृषि क्षेत्र प्रभावित बनेको छ । किसानहरूले समयमा मल, बीउ तथा सिँचाइ सुविधा नपाउने गुनासो पनि गर्दै आएका छन् । यस्ता चुनौतीका बीच कृषि क्षेत्रलाई प्रविधिमैत्री र व्यवसायिक बनाउन आवश्यक रहेको विज्ञहरू बताउँछन् ।
सरकारले पनि कृषि यान्त्रीकरणलाई प्राथमिकतामा राख्दै विभिन्न अनुदान तथा सहुलियत कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ । आधुनिक कृषि उपकरण खरिदमा अनुदान दिने, किसानलाई तालिम प्रदान गर्ने तथा उत्पादन वृद्धि गर्ने योजनाहरू अघि बढाइएको बताइएको छ । कृषि क्षेत्रमा युवालाई आकर्षित गर्न सके रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै खाद्यान्न उत्पादनमा पनि वृद्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
यस वर्षको राष्ट्रिय धान दिवसले परम्परागत कृषि संस्कृति संरक्षणसँगै आधुनिक प्रविधिको प्रयोगलाई जोड दिएको देखिन्छ । खेतमा ड्रोन उडाएर मल छर्ने र मेसिनमार्फत धान रोप्ने दृश्यले नेपाली कृषि विस्तारै आधुनिक बन्दै गएको संकेत गरेको छ । कृषि क्षेत्रमा प्रविधिको प्रयोग बढाउन सके उत्पादन वृद्धि, लागत नियन्त्रण तथा खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बन्ने लक्ष्य हासिल गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास गरिएको छ ।